çaldıran savaşı

1 /
stayer stayer
bir cihana iki türk hükümdar fazladır (şah ismail-safevi devleti ve yavuz sultan selim osmanlı imparatoru) hesaplaşmasından kaynaklanan safevi ve osmanlı arasında geçen savaştır.tarihçiler şah ismailin savaşı kaybetmesini ;osmanlı askerlerinin(yeniçerilerin) ateşli silahlara(tüfek ve top) sahip olmasından kaynaklandığını söylerler.sonuç ta devşirme yeniçeriler alevi türkmenlere karşı galip gelmiştir.(nedense çoğu kimse safevi devletinin öz kurucularının türkmenler olduğunu bilmez)
işin ilgin yanı ise savaş başlamadan şah ismail ve yavuz sultan selim savaştan önce mektuplaşmışlardır.yavuz farsça mektup yazarken şah ismail türkçe mektup yazmıştır.
eloli eloli
1514 yılında bugünkü van sınırları içinde yer alan çaldıran ovasında osmanlı devleti ve safeviler arasında gerçekleşen savaş. safevilerin savaş öncesi anadolu'da ayaklanan kendi yandaşları türkmenlerin sadrazam idaresindeki osmanlı ordularını bile dağıtması üzerine biraz da fazla umutlanarak var olan güçlerinin yavuz selim komutasındaki osmanlı ordusuna yeteceğine ve geri çekilirken yaktıkları tarlalar nedeniyle aç kalan osmanlı ordularının savaştan cayacaklarına inançları onları hazırlıksız olmalarına rağmen erken bir savaşa tutuşmaya itti. döneme göre profesyonel sayılabilecek kapıkulu ordusu ve kendisine katılan taze kuvvetler olan eyalet orduları (tımarlı sipahiler) oldukça gelişmiş silahları ile safevilerin artık çağdışı olarak nitelenebilecek ok ve kargıları karşısında ezici bir zafer kazanmıştır. bu zafer sonrası tebriz'e giren yavuz gözünü diğer bir rakibi olan memluklere cevirmiş ve bilindiği üzere ridaniye ve mercidabık zaferleri ile onlara da son vermiştir.
scrappy scrappy
şah hataî'nin canını zor kurtardığı savaş.

safevi devletinin yıkılmasına zemin hazırlayan en büyük hatalardan biridir aynı zamanda. şah, sultan karşısında kılıçlı, mızraklı süvariler yerine, ateşli silahlarla donatılmış düzenli bir orduyla çıksaydı her şey farklı olabilirdi elbette. ama ne var ki şah'ın ordusunun tamamı süvarilerden oluşmaktaydı. ama sultanın ağır toplarının sesinden ürken atlardan dolayı süvariler neredeyse tamamen etkisiz hale gelmişti. sonuç olarak sultan kazandı. doğuda ciddi bir tehlike kalmadığının farkında olarak mısır seferine çıktı. halifeliği osmanlı hanedanlığına geçirdi. ölümü de şirpençeden oldu.
the last smoke bender the last smoke bender
şah ismail'in "savaş yapmayalım bu kadar insanın kanı dökülmesin" mesajı ile elçiler göndermediği, aksine, savaş öncesinde çaldıran mevkiine gelmekte bir hayli gecikip ve hatta bir türlü savaş alanına teşrif etmeyerek yeniçerilerin "savaşmayacak mıyız sultanım?" şeklinde yavuz sultan selime baş kaldırmalarına neden olduğu hatta ve hatta savaş öncesinde yavuz sultan selim ile olan yazışmalarında gayet aşağılayıcı bir dil kullandığı ve bir mektubunda "bunlar bir padişahın değil ancak afyon ile aklı bulanmış bir adamın sözleridir" diyerek yavuz sultan selime bir paket esrar gönderdiği, meşhur savaş. ayrıca şah ismail'in yavuz sultan selime bir mektubunda da kara çarşaf gönderdiği ve "sen erkek değilsin" mesajı verdiği de rivayet edilir ancak bu herhangi bir kayıt ile ispatlanamamış bir bilgidir.

sayısal üstünlük açısından çoğu kaynak bir fikir birliğine varamaz. dönemin adeti olarak osmanlı askerinin sayısı yuvarlak hesap 40bin olarak gösterilir ancak bu sayıda askerin orda olmadığı düşünülmektedir. yine bazı yabancı kaynaklarda osmanlı ordusunun nüfusunun 120bin ve üzerinde olduğu iddia edilir.

ancak iki ordu arasındaki sayısal üstünlük öyle 2 kat 3 kat şeklinde ifade edilemez zira yanlış olur.

sonuç olarak şah ismail'in osmanlı ordusunun savaş taktkilerini tam anlamıyla hesaplayamadığı ve savaşı esasında bu sebepten kaybettiği de söylenebilir.
vercignatorix vercignatorix
nasıl ki büyük çaplı top dökümü ve barutun ciddi anlamda kullanılması ile avrupa da feodalizm ve simgesi olan o meşhur kuleler yıkılmışsa, çaldıran ile beraber, savaş terminolojisindeki meydan savaşı tabiri ortadan kalkmıştır.

sebepleri çok çeşitlidir ama onlar başka başlıkların konusu. yavuz un soykırımcı olup olmaması veya şah ismail in bir provakatör mü, yoksa mert bir adam mı olduğu, türkü, alevisi, sünnisi önemli değil. çünkü iki ordu çaldıran ovasına indiği andan itibaren bunların herhangi bir önemi kalmamıştı pek. ancak, rakamların ve bazı verilerin daha iyi anlaşılması için, konuyla ilgili ufak bir kaç hatırlatma yapmak lazım. eldeki kayıtlara bakıldığında, osmanlı ordusu istanbul dan yola çıktığında tarihler 1514 yılının nisan ayını göstermektedir ve dönemin ulaşım şartları, yollar ve lojistik açıdan bakıldığında 200.000 gibi rakamların anlamsızlığı göze çarpmaktadır. çaldıran ovası, bugünkü van sınırları dahilindedir ve savaşın başlangıç tarihinin ağustos ayı olduğunu düşünürsek, 200.000 kişinin 5 ay içinde yaklaşık 1300 km lik yolu aşabileceği ve bütün bu insanlara, ağır savaş silahlarına, atlara ve geri hizmette görevli askerlere yetecek lojistiğin sağlanabileceği ihtimali imkansıza yakın çıkmaktadır. o yüzden osmanlı ordusunun 40.000 ila, yol üzerinde onlara katılan tımarlı sipahilerle beraber yaklaşık 60.000 civarında olduğu tahmin edilmektedir.

çok zorlu geçen yol boyunca yavuz, bir çok kez askerlerin huzursuzluğunu bastırmak durumunda kalmış, hatta bir seferinde sultanın çadırının üstüne yeniçeriler tarafından ateş bile açılmıştır. bütün bunlara rağmen yavuz kararından dönmemiş, geri dönülmesi yönünde görüş belirten vezirlerinden birisini ordunun gözü önünde astırmıştır. şah ismail ise, oldukça uzun ve zorlu bir yol katetmek zorunda kalacak olan osmanlıların bunu kaldıramayacağı ve geri döneceğini düşünmektedir. bu yüzden yol üzerinde sürekli tahribat yapmakta, geçilen yerlerdeki su ve yiyecek kaynaklarını tahrip ederek, özellikle osmanlı ordusunun en güçlü silahı olarak düşündüğü yeniçerileri zayıf düşürme stratejisi izlemektedir. ama bütün bunlar, yeniçerilerin başarısız isyan girişimleri, lojistik zorluklar, şah ismail in yıpratma savaşı sonuç vermemiş, 5 aylık süre sonunda çaldıran ovasına ulaşan yavuz, savaş alanına yerleşme avantajını ele geçirmiştir. bu sayede ağır sahra topçularını, ovaya hakim bir tepeye yerleştirebilmiş, alana tamamen hakim duruma geçebilmiştir. öte yandan, yıpratma savaşı ve ordunun içinde yarattığı korku dalgasının etkili olduğunu düşünen şah ismail, çaldıran ovasına indiğinde yaklaşık 45.000 civarında askere sahipti. ancak burada şunu belirtmeliyiz ki, iki ordu arasında teknolojik ve stratejik anlamda çok büyük farklar bulunmaktadır.

osmanlılar, dönemin en gelişmiş ateşli silahlarına sahip, en modern ve en iyi eğitimli askerleri olan yeniçerilere sahiptiler. ovaya tamamen hakim olan ağır sahra topçusuna ek olarak, yeniçerilerin uçtan dolmalı tüfekler kullanmaları, onların dönemin çok çok ötesinde bir güce sahip olduklarını göstermektedir. osmanlı eyalet yapısı ve ekonomik sisteminin bir getirisi olan tımalı sipahiler, çoğunlukla ikinci hatta, ana kuvvet olarak kullanılmaktaydı ve ateşli silah kullanımı, yeniçerilerdeki kadar olmasa da atlı birliklerde de yaygındır.

buna karşılık safevi ordusu ise, çoğunluğu atlı süvariden oluşan, hızlı, at üstünde yetenekli birliklerden oluşmaktadır, ancak çok önemli iki dezavantaja sahiptir. birincisi, ne kadar iyi süvari olsalar da, yavuz un çok etkili bir noktaya yerleştirdiği toplarına karşı koyamazlar ve onların menzilinden kaçamazlar. ikincisi de ellerindeki en gelişmiş silah, ok, yay, mızrak ve kılıç olan bir ordu olarak, ateşli silah bakımından osmanlıların yaklaşık 50 yıl gerisindelerdir.

önceki yıllarda, kendi bölgesinde kazandığı zaferler ve osmanlı eyaletlerinden aldığı büyük destek ile kendisine çok fazla güvenen şah ismail, savaşın başında büyük bir hata yaparak, kendi muhafızları ve seçme atlı birlikleri ile, açıktan osmanlı hattının en önünde bulunan yeniçerilere saldırmıştır. kanatlardan yapılan bu saldırı ile, topçuların etrafında mevzilenen yeniçerileri saf dışı bırakmak, aynı zamanda da osmanlı topçularını etkisiz hale getirmek isteyen bu saldırı, manevra kabiliyeti çok yüksek olan korkunç osmanlı topçusunun yoğun ateşi ile karşılanmış ve ağır kayıplar veren safevi ordusu geri çekilmeye zorlanmıştır. saldırı avantajını da ele geçiren yavuz, yeniçerileri ileri sürerek, kaçmaya çalışan safevi kuvvetlerini, onlara destek olmak için geriden gelen süvariler ile beraber büyük oranda yok etmiştir. daha sonra tımarlı sipahilerle son hücumu gerçekleştirmiş ve safevi ordusunu kesin bir yenilgiye uğratmıştır. elinde kalan çok az kuvvet ile, iki karısı ve hazinesini savaş alanında bırakan şah ismail iran içlerine doğru çekilmiştir. ilerleyen osmanlılar ise tebriz i ele geçirmiş ama askerler arasında artan huzursuzluk sebebiyle kısa süre sonra şehri boşaltıp anadolu ya geri dönmüştür. savaştan sonra tahta geçen şah ismail in oğlu tahmasp, bu büyük yenilgiden dersler çıkartarak önemli şehir ve kalelere toplar ve ateşli silahlar yerleştirmiştir. ancak bu yenilginin etkisi ile, safevi devleti tarih sahnesinden çekilmeye başlamış ve yıkılış sürecine girmiştir.
niyeti bozuk http nesnesi niyeti bozuk http nesnesi
safevilerin kaybetmesinin bir sebebi de safevi divanında "osmanlı kimmiş tokatlarız şahım" diye şah ismail'e gaz veren diyarbakır valisidir. onun dışında herkes bir meydan savaşından ziyade osmanlı ordusu konaklarken gece ani bir baskın yapıp rakibi zayıf düşürmeyi ve hatta savaştan vazgeçirmeyi önermiştir. buna karşılık şah ismail doğu sınırındaki devletlerin osmanlılardan ne farkı var diyerek kendi zaferlerine bir tane daha katmak istemiştir. onun bu gururu safevi devletinin savaşa hazırlanamamasını da beraberinde getirmiş, osmanlıların ateşli silahları safevileri yıkıp geçmiştir. hatta savaşın başlamasına çok az kala şah ismail'in keklik avında olduğu, savaşı önemsemediği de rivayet olunur.

bu savaşın osmanlı açısından değil safeviler açısından önemi büyüktür; çünkü bu savaş öncesinde şah ismail savaş kaybetmemiştir. kızılbaşlar tarafından allahın yer yüzünde bir yansıması olarak görülmüş; yenilmez olduğu fikri oluşmuştur.

çaldıran savaşı kızılbaşların şahlarına olan güveni sarsacak ilk tohumu atmıştır. nitekim bu savaş belki de safevilerin yıkımını başlatmıştır. ismail'in yaşadığı süre boyunca ona tam sadakat gösteren kızılbaşlar, oğlu tahmasb'a aynı sadakati göstermemiş ve devletteki karışıklıkların artması süreci böyle başlamıştır.
aksamaeylemvarmubarek aksamaeylemvarmubarek
1514 yılında şuan türkiye sınırları içinde bulunan çaldıran ovasında ıran türk devleti safeviler ile osmanlı devleti arasında yapılan savaştır.osmanlı devleti ordusundaki ateşli silahlar sayesinde savaşı kazanmıştır.buna karşılık şah ismail işe orta asyanın steplerinde at üstünde savaşan bozkır hükümdarları olan ceddinin geleneğini korumak adına vede mertlik davası uğruna savaş alanına ateşli silahla değil 40.000 hafif zırhlı çevik süvarisiyle gelmiştir buna karşılık osmanlı birçok ayrı sınıftan oluşan tam zırhlı ve 80 büyük savaş topuyla desteklenen 100 bin kişilik bir orduyla çaldıran ovasına gelmiştir.şah ismail yine mertlik bizde kalsın diyerek geçe baskın planını uygulamaya koymamış sonraki gün yapılan savaşta 6 saat boyunca osmanlının topları çaldıran ovasını dövmüş şahin kızılbaş süvarileri dağılmış atlar korkup ürküp binicilerini sırtlarından atmıştır.savaşın sosyolojik boyutları işe eşine az rastlanır biçimde 500 yıllık yeni bir yakın doğu siyaseti ortaya çıkartmış mezhep çatışmaları tekrardan doruğa ulaşmıştır.
achillesintopugu achillesintopugu
şah ismail ile yavuz sultan selim ile yapılan savaştır. şah ismail kaybetmiştir ve alevilere yapılan zulmün başlangıcı olmuştur bir nevi. aleviler bu olaydan sonra sürekli şehirlerinden ve mabedlerinden uzaklaştırılmaya çalışılmıştır. alevilerin namaz kılmama sebebi bu olsa gerek ki hz. ali (r.a) nın ölümü ile alakası yoktur. yoksa bu savaştan önce aleviler şiilerle beraber namazlarını kılardı.

not: yarı aleviyim yarı değilim ortaya karışığım işte. annemden aldığım bilgilerdir.
1 /