20 ekim 1991 genel seçimleri

azwepsa azwepsa
"20 ekim pazar günü
bütün oylar anap'a"

diye bir seçim şarkısı var hatırımda kalan. popçulardan birinin şarkısından deforme.

"hadi bakalım kolay gelsin
bir acayip zor yarış"

idi orjinali. ya da bana öyle geliyordu o vakitler.

neslimizin gördüğü, hatırladığı ilk seçimdir.
elcordobez elcordobez
shp ve dsp'nin toplam oyunun yüzde 32'yi bulduğu seçimdir. solun, kürtlerin de desteğiyle tekrar yükselişe geçtiği seçimdir. kürt halkının 1921'den bu yana ilk defa tbmm'de kendi dilleriyle temsil edildiği seçimdir.

fakat sol bu kimlikten korkusunu ve fobisini aşamadığı için sonrasında tekrar büyük çöküşe geçmiştir. 1995 yılında rp'nin yükselişi de kürt halkını kazanmasıyla oldu. 2000'lerde akp'nin hiç bir ittifaka gerek duymadan yüzde 51 alması, aynı zamanda ülkemizin en büyük kürt oyu alması sayesinde olmuştur. akp günümüzde kürt halkını kaybedince, mhp ile ittifakında bile 40 mı alır, 42 alır da öper başına mı koyar tartışılmaktadır.

artık günümüzde halkların sınıf kardeşliği solda tekrar atmaya başlamıştır. umarım güzel günlere çıkacağız.
ofansif sol bek ofansif sol bek
türkiye'nin siyasi tarihinde bana göre bir dönüm noktası olan seçimler. anap sekiz yıldır sürdürdüğü tek başına iktidarını kaybetmiş, ileride çok da hayırla yad edilmeyecek olan dyp-shp koalisyonu kurulmuş, rp tbmm'de grup kurmuş ve akp'nin iktidarına giden yollar bu seçimle döşenmeye başlamıştır.

aslında anap, turgut özal'ın 1989'da cumhurbaşkanlığını darbecibaşı kenan evren'den almasından beri bir liderlik krizi içindeydi. bir tarafta yıldırım akbulut (daha doğrusu turgut özal), öbür yanda da mesut yılmaz vardı. 1991 seçimlerine kısa bir süre kala başbakan ve anap genel başkanı yıldırım akbulut, anap kongresinde mesut yılmaz'a kaybetmişti. bu gelişmenin ardından yıldırım akbulut başbakanlıktan istifa etmiş, yerine yeni genel başkan mesut yılmaz hükümeti kurmakla görevlendirilmişti. özal-yılmaz ikilisi, başlangıçta birbirlerinden pek hazzetmeseler de uyum içerisinde çalıştılar denebilir. ikili arasındaki liderlik kavgası, 1991 seçimlerinden sonra kızışmış ve özal'ın ölümüne kadar da devam etmiştir.

o yıllarda anap için tek tehdit liderlik kavgası değildi kuşkusuz. "dört eğilimi birleştirme" hedefi ile yola çıkan parti, birleştireceğini iddia ettiği dört eğilimin ayrı ayrı partilerde kendini tekrardan var etmesiyle güç kaybetmeye başlamıştı. merkez sağın geleneksel temsilcisi, dp-ap çizgisinin mirasçısı olan süleyman demirel başkanlığındaki doğru yol partisi, muhafazakar cenahın temsilcisi olan necmettin erbakan başkanlığındaki refah partisi ve alparslan türkeş'in 60'lı yıllardan beri tartışmasız lideri olduğu milliyetçi cenahın partisi milliyetçi çalışma partisi güç kazanmaya başlamışlardı. 1987 seçimlerinde rp ve mçp'nin baraj altı kalması anap'ı rahatlattıysa da dyp'nin barajı geçerek tbmm'ye girmesi, anap'ı ürkütmeye yetmişti. siyasi yasakların kaldırılmasına ilişkin referandumda da özal ve anap'ın tüm çabalarına rağmen siyasi yasakların kalkması ve 80 öncesinin liderlerinden ecevit, demirel, erbakan ve türkeş'in siyasete dönmeleri de anap için yıkım olmuştu. anap iktidarı çatırdıyordu.

merkez sağ kulvarı anap'la birlikte paylaşan dyp, 12 eylül 1980'de kaybettiği iktidarı 11 sene sonra geri almak istiyordu. merkez sağın bu geleneksel temsilcisi, seçmenlere biri ev, biri araba olmak üzere iki anahtar vaat ediyordu. kürt sorununda anap'a kıyasla daha milliyetçi bir söyleme sahiptiler.

sağda o yıllarda anap ve dyp dışında üçüncü bir seçenek de aşırı sağın bileşenleri olan milliyetçi ve muhafazakar üç partinin seçim işbirliğiydi. milli görüşün geleneksel temsilcisi refah partisi, mhp'nin devamı niteliğindeki milliyetçi çalışma partisi ve koyu milliyetçi-muhafazakar söylemiyle ön plana çıkan aykut edibali başkanlığındaki ıslahatçı demokrasi partisi, seçim ittifakına gitme kararı almışlardı. gerçi, yasalara göre seçim ittifakı yasaktı. ancak, bu üç parti de pratikte bu durumu aşmanın yolunu bir şekilde buldu.

sol cenahta ise (ne kadar sol oldukları tartışılır) üç farklı parti yarışıyordu. bunlar, 12 eylül'de kapatılan cumhuriyet halk partisi'nin devamı niteliğindeki iki partinin (halkçı parti ve sosyal demokrasi partisi) birleşmesi sonucu kurulan erdal inönü başkanlığındaki sosyaldemokrat halkçı parti, bülent ecevit'in başkanlığındaki demokratik sol parti ve doğu perinçek'in başkanlığındaki sosyalist parti idi.

shp, iki yıl önceki yerel seçimlerde başta istanbul, ankara, izmir, adana, antalya ve kayseri olmak üzere büyükşehirlerde ve pek çok ilçe belediyesinde elde ettiği zaferlerle sükse yapmış, bu seçimlerin iddialı partisi olmuştu. iki yıl önce shp'den ihraç edilen kürt milletvekillerinin kurdukları halkın emek partisi, bu seçimlerde shp ile ittifak yapıyor, hep'liler iki yıl sonra tabiri caizse yuvaya dönüyorlardı. shp, diğer partilere kıyasla kürt sorununda demokratik ve özgürlükçü bir söyleme sahipti.

chp'nin devamı niteliğinde kurulan partilerden dsp'nin başında ise bülent ecevit vardı. 12 eylül öncesinin karaoğlan lakaplı lideri, seçim kampanyası boyunca shp-hep ittifakını eleştirmiş, shp'yi pkk ile aynı safta olmakla suçlamıştı (bugünden bakınca ne kadar tanıdık söylemler değil mi). 1987'de baraj altında kalan parti, shp ile birlikte merkez sol kulvarı paylaşıyordu.

seçimlere "soldan" dahil olan son parti ise doğu perinçek'in liderliğini üstlendiği sosyalist parti oldu. sp, kürt sorununda dikkat çeken söylemlere sahipti. kürt halkının kendi kaderini tayin hakkından tutun da anadil serbestliğine kadar, bugün savunanları pkk yandaşlığıyla suçladıkları ne varsa hepsini savunuyordu. parti, seçimlere iddialı giriyor, bilhassa doğu ve güneydoğu'daki oyları almak için çaba gösteriyordu.

takvim yaprakları 20 ekim 1991 gününü gösterdiğinde sandıklar kurulmuş, oylar verilmişti. oy sayımı bittiğinde ise anap'ın sekiz yıllık tek başına iktidarı sona eriyordu. seçimlerden süleyman demirel'in genel başkanlığını üstlendiği doğru yol partisi birinci çıkmıştı. ikinci parti konumundaki anap'a ise ana muhalefet görevi düşüyordu. dyp, koalisyonu shp ile kuracaktı. 1987'de baraj altında kalan rp ve dsp de tbmm'ye ilk kez girdiler. sp ise barajı geçemedi. sonuç şu şekildeydi:
doğru yol partisi %27- 178 milletvekili
anavatan partisi %24- 115 milletvekili
sosyaldemokrat halkçı parti %20.7- 88 milletvekili
refah partisi %16.8- 62 milletvekili
demokratik sol parti %10.7- 7 milletvekili
sosyalist parti %0.4,
bağımsızlar %0.1.

1987'de %36.3'lük oy oranı ile 292 milletvekilliği kazanan ve tek başına iktidar olan anap, özal'sız girdiği ilk genel seçimde 12 puanlık bir oy kaybıyla ana muhalefete gerilemişti. 1987'de %19.1'lik oy oranıyla 3. parti olan demirel'in dyp'si, oylarını 8 puan arttırarak iktidar ortağı olmuştu. 1987'de %24.8'lik oy oranıyla ana muhalefet partisi konumuna gelen shp'nin oylarında ise dört puanlık bir azalma vardı. buna rağmen iktidar ortağı olmayı başardılar. 1987'de %8.7'lik oy oranı ile tbmm dışında kalan bülent ecevit'in dsp'si de tbmm'ye girmeyi başardı. 1987'de tek başına baraj altı kalan, ancak bir araya geldiklerinde barajı geçebilecek oy oranına ulaşan üç aşırı sağ parti (rp, mçp ve ıdp), toplam oylarını altı puan kadar artırarak %16.8 ile tbmm'ye girdiler (1987'de rp %7.2, mçp %2.9, ıdp %0.8 oy almıştı. üçünün toplamı %10.9). bu seçimde anap güç kaybetmiş, dyp iktidara gelmiş, milli görüş de ilk kez %10 barajını aşmayı başarmıştı.

bu seçim, 18 yaşını dolduranların oy kullandıkları ilk seçim olmuştu yanlış bilmiyorsam. daha önceki seçmen yaşı 21'di.