21 ekim protokolü

düğünlere izin verilmiştir düğünlere izin verilmiştir
27 mayıs 1960 darbesi'nin ardından, darbenin tepesindeki milli birlik komitesi'ni sıkıştırmaya başlayacak kadar kuvvetlenen silahlı kuvvetler birliği'ne bağlı genç ve radikal subaylardan istanbul'dakilerin imzaladıkları metin. 15 ekim 1961'de yapılan milletvekili genel seçimlerinde chp birinci çıkmış olmasına rağmen, dp'nin devamı olarak görülen diğer üç partinin toplamda çok fazla oy almış olması, bu subayları "devrimin yarım kalacağı" endişesine itmiş; ve böyle bir metinle brbirlerini bağlamak istemişlerdir. metinde, yönetime tekrar el koyulacağı tehdidinde bulunulmaktadır. aynı günlerde bu subayların ankara'daki arkadaşları tarafından da, benzer içerikteki mürted protokolü imzalanmıştır.
ofansif sol bek ofansif sol bek
ucu 22 şubat 1962 ve 21 mayıs 1963'teki darbe girişimlerine kadar varacak olan süreçteki ilk adım.

aslında ordu içindeki anlaşmazlıklar yeni değildi. bu protokolden bir sene önce, çoğunluğu ırkçı-milliyetçi subaylardan oluşan bir grup, ülkeyi yöneten ve 27 mayıs'ı yapan milli birlik komitesi içerisinde iktidarı ele geçirmeye, baştaki cemal gürsel- cemal madanoğlu ikilisini tasfiye etmeye çalışmış, ancak kendileri tasfiye olmuşlardı. sonraları 14'ler olarak anılacak olan bu gruba göre, seçimlere gitmek için acele edilmemeli, iktidar uzun bir süre askerlerde kalmalı, bu arada da bazı köklü reformlar yapılmalı ve ancak ondan sonra iktidar devredilmeliydi. 21 ekim ve mürted protokollerini imzalayan subaylar da aşağı yukarı aynı düşünüyorlardı. tabi esas rahatsız oldukları nokta ise demokrat parti mirasçılarının %60'ı bulan toplam oy oranıydı.

1961 yılının ekim ayına gelindiğinde ortada üç büyük güç vardı: chp, tsk ve dp mirasçıları. dp'nin mirasçısı olarak ise üç parti öne çıkıyordu. bunlar, 27 mayıs'ın ilk genelkurmay başkanı emekli orgeneral ragıp gümüşpala'nın başkanlığındaki adalet partisi, 1955'teki ispat hakkı tartışmaları sırasında dp'den ayrılanların kurduğu hürriyet partisi'nin devamı niteliğindeki ekrem alican'ın ytp'si ve kökeni 1948'de dp'den "chp'ye karşı sert muhalefet yapamıyor" diye ayrılan millet partisi'ne dayanan osman bölükbaşı'nın ckmp'siydi. 15 ekim 1961 seçimleri öncesinde chp favori partiydi. zira ezeli rakibi dp'nin başbakanı ve iki bakanı idam edilmiş, cumhurbaşkanı dahil pek çok önemli ismi ipin ucundan dönmüş, dp geleneği paramparça olmuştu. ordu da dp'nin mirasçısı niteliğindeki ap-ytp-ckmp üçlüsündense chp'nin iktidarını tercih ediyordu. ne var ki, seçimlerden beklenen sonuç çıkmamıştı. sandıktan chp birinci parti çıkmıştı, ama tek başına hükümet kuracak veya cumhurbaşkanı seçtirecek çoğunluğa sahip değildi. üstelik, senatoda da 2. parti konumundaydı. chp %36.7, ap %34.8, ckmp %13.9, ytp ise %13.7 oy almıştı. dp mirasçılarının toplam oyu %62.4'tü. bu da 27 mayıs 1960'ta süngü zoruyla devrilen dp'nin, darbeden 1.5 yıl sonra tekrar iktidara ortak olması anlamına geliyordu. bu durum da 27 mayıs'ı gerçekleştiren orduda hoşnutsuzluk yarattı. hele buna, yaklaşan cumhurbaşkanlığı seçiminden önce ap-ckmp-ytp üçlüsünün dp'ye yakın bir anayasa profesörü olan ali fuat başgil'i cumhurbaşkanlığına aday göstermeye hazırlanması eklenince askerler iyice huzursuzlandı. ne yapılıp edilip bu duruma dur denmesi yönünde düşünceler yaygınlık kazandı.

istanbul ve ankara'da cuntalar toplandı. seçimlerden altı gün sonra, istanbul'da vali ve belediye başkanı olan korgeneral refik tulga başkanlığında toplanan bir grup subay, tbmm'nin açılacağı 25 ekim 1961'den önce ordunun yönetime tekrardan el koymasını kararlaştırdı. bu amaçla, daha sonraları 21 ekim protokolü olarak anılacak olan protokolü imzalayan subaylar şunlardı:

1) istanbul valisi ve belediye başkanı korgeneral refik tulga
2) tümgeneral fikret esen
3) tümgeneral refet ülgenalp
4) tümamiral bahattin özülker
5) tuğgeneral faruk gürler
6) tuğgeneral yusuf alpmansu
7) tuğgeneral faruk güventürk
8) tuğamiral celal eyiceoğlu
9) tuğamiral kemal kayacan
10) tuğamiral ismail sarıken
11) kurmay albay behçet özdemir
12) kurmay albay hüseyin doğan özgöçmen
13) kurmay albay suat aktulga
14) kurmay albay namık kemal ersun
15) kurmay albay burhan hunoğlu
16) kurmay albay halim kural
17) kurmay albay recai baturalp
18) kurmay albay mehmet bora
19) kurmay albay vecihi akın
20) kurmay albay emin aytekin
21) kurmay albay ferit erdoğan
22) kurmay albay bedrettin demirel
23) kurmay albay necati işcan
24) kurmay albay cemal öçal
25) kurmay albay vahit gürkan
26) kurmay albay celal ugan
27) kurmay albay şerafettin olcay
28) kurmay albay necati ogan
29) kurmay albay sadettin cangır
30) kurmay albay nihat aslantürk
31) kurmay albay fikret göknar
32) hava kurmay albay rıfat erenulu
33) hava kurmay albay turan çağlar
34) hava kurmay albay emin alpkaya
35) topçu albay celal baykam
36) deniz kurmay albay zarif çetindağ
37) deniz kurmay albay bülent tarkan
38) kurmay yarbay ahmet gergeç

ordunun müdahaleye hazırlandığı haberi hiç vakit geçmeden cumhurbaşkanı cemal gürsel, genelkurmay başkanı cevdet sunay ve seçimlerden birinci çıkan parti chp'nin genel başkanı ismet inönü'ye ulaştı. emekli bir asker olan inönü, yeni bir darbeye taraftar değildi. ne yapılıp ne edilip müdahalenin önlenmesi gerekiyordu. bunun için de 24 ekim 1961'de milli birlik komitesi başkanı, cumhurbaşkanı ve başbakan cemal gürsel, genelkurmay başkanı cevdet sunay, cumhuriyet halk partisi genel başkanı ismet inönü, adalet partisi genel başkanı ragıp gümüşpala, cumhuriyetçi köylü millet partisi genel başkanı osman bölükbaşı ve yeni türkiye partisi genel başkanı ekrem alican ve müdahale taraftarı bazı generaller, çankaya köşkü'nde toplandı. inönü, yeni bir darbeye kesinlikle karşı olduğunu açıkladı. gürsel ve sunay da inönü'den yana saf tuttular. diğer parti liderleri, yani gümüşpala, alican ve bölükbaşı da zaten darbeden yana değillerdi. anlaşma yoluna gidildi. askerler yeni bir darbeden vazgeçecekler, ancak buna karşılık olarak da siyasi partiler, mbk başkanı cemal gürsel'in cumhurbaşkanı seçilmesini, 27 mayıs'tan sonra tasfiye edilen ve eminsu olarak anılan dp yanlısı veya 27 mayıs karşıtı subayların tsk'ye dönmemelerini ve eski dp'lilere af çıkarılmamasını kabul edeceklerdi. bu anlaşma sonrası müdahale planları rafa kalktı. bu pazarlıklardan habersiz cumhurbaşkanı adaylığı için başvuru yapmaya gelen profesör ali fuat başgil de mbk üyesi subaylar tarafından tehdit edilip ankara'yı terk etmeye zorlandı ve her şey halloldu.

halloldu hallolmasına ya, müdahale yanlıları içerisindeki bir grup subay, siyasi partilerle ordunun yapmış oldukları bu anlaşmayı kabul etmedi. başını kara harp okulu komutanı kurmay albay talat aydemir'in çektiği ve albaylar cuntası olarak da anılan bir grup subay, 27 mayıs'ın bir süre daha devam etmesini, ordunun bir süre daha iktidarda kalmasını savunuyordu. bu amaçla harekete geçtiler ve 22 şubat 1962 ve 21 mayıs 1963'te iki başarısız darbe girişimine imza attılar.