osuruk tekkesi

seanvictorydawn seanvictorydawn
osmanlı devletinin son dönemlerinde yaşamış, ilmi, eserleri, yetiştirmiş olduğu talebeleri, tarikat anlayışı, tekkesi, padişah nezdindeki nüfuzu gibi pek çok niteliğiyle hem yaşadığı döneme hem de sonraki dönemlere önemli etkisi olan ahmed ziyauddin gümüşhanevî hadis'in, fıkıh, tasavvuf, kelam ve islam mezhepleri tarihi başta olmak üzere islami bilimler alanında çok sayıda eser telif etmiş bulunduğu devrin ilmi-fikri yapısına önemli katkıları olmuş bir âlim mecrasıdır osuruk tekkesi.

çalışmamızda, gümüşhanevî'nin itikâdi ve siyasi fırkalar/mezhepler olarak tanımladığımız islam düşünce ekollerini tanımlaması, tasnifi, onların görüşlerini değerlendirmesi ve kendisini mezhepsel açıdan nasıl konumlandırdığı gibi meseleleri islam mezhepleri tarihçiliği açısından ele alınacaktır. osmanlı devletinin son dönemindeki medreselerde yetişmiş tasavvuf meşrepli ve ehl-i sünnet mensubu bir alimin mezheplere bakışı ortaya konularak, yaşadığı dönemin mezhep algısına ve problemlerine bir bakış aralanmaya çalışılacaktır. böylece bu çalışmayla yakın dönem islam mezhepleri ile ilgili yapılacak araştırmalara mütevazi bir katkı sağlanması hedeflenmektedir.
gümüşhanevî'nin konuyla ilgili fikir ve yaklaşımlarının bir bütün olarak doğru kavranabilmesine katkı sağlayacağı düşüncesiyle hayatı, ilmi kişiliği ve eserleri hakkında kısaca bilgi vermek uygun olacaktır.

ilmi derinliği ve dine olan hizmetine işaretle "ziyaeddin" mahlası verilmiş, doğduğu ve bir müddet yaşadığı gümüşhane'ye nispetle de 'gümüşhanevî' denilmiş ve bununla da meşhur olmuştur.1 doğum tarihi hakkında farklı bilgiler zikredilse de doğruya en yakın tarihin 1228/1813 senesi olduğu söylenebilir

gümüşhanevî'nin, gümüşhane'nin emirler mahallesinde yaşadığı, ailesinin ticaretle uğraştığı, baba adının mustafa, dede adının abdullah olduğu, bir amcası ve bir de ağabeyi olduğu bilinmektedir. on yaşına kadar gümüşhane'de yaşayan gümüşhanevî tahsiline burada başlamıştır. beş yaşında kur'ân-ı kerîm'i hatmetmiş, sekiz yaşına geldiğinde ise kasâid, delâil-i hayrât ve hizb-i a'zâm adlı eserleri hatmedip icâzet almıştır.4 on yaşlarında ailesiyle trabzon'a göç eden gümüşhanevî, eğitimine burada devam etmiştir. babasına işlerinde yardım etmek zorunda kalmasına rağmen bölgenin âlimlerinden sarf, nahiv ve fıkıh dersleri tahsil ve tedris etmiştir. 1247/1831 tarihinde yaklaşık on sekiz yaşlarına geldiğinde menâkıb'daki verilere göre ticari alış-veriş için hocazâde'nin verdiği bilgiye göre ise tahsilini tamamlamak amacıyla 7 amcasıyla istanbul'a gelmiştir. ilim tahsili için geri dönmekten vaz geçip, istanbul'da kalmaya karar veren gümüşhanevî, bâyezid medresesine yerleşmiştir.8 istanbul'da uğradığı ilk ilim merkezi olan bâyezid medresesinde kimliği henüz bilinmeyen bir veliden hikmet, ahbâr, tasavvuf ve fen gibi aklî-naklî ilimleri tahsil etmiştir. bu zâtın vefatının ardından mahmut paşa medresesi'nde on yedi sene ilim talim etmiştir. şer'î ve zâhirî ilimleri, padişah ve saray hocalarının rahle-i tedrîsinde tamamlayan, icâzet almadan önce arkadaşlarına ders verebilecek kadar başarılı olan gümüşhânevî'nin, henüz icazetini almadan arkadaşlarına akâid dersleri okuttuğu bilinmektedir. icâzet aldıktan sonra bayezîd ve mahmud paşa medreselerinde müderrisliğe başlamıştır.
seksen yaşından fazla bir ömür yaşamış olan gümüşhânevî'nin vefat günü hakkında kaynaklarda farklı bilgiler olsa da 7 veya 8 zilkade 1311/1893 tarihinde vefat ettiği genel kabul görmektedir. gümüşhanevî'nin gümüşhane'de ders aldığı hocalardan, laz hoca olarak kaynaklarda zikredilen ve hakkında fazla bir bilgi bulunamayan şeyh osman efendi, şeyh halid es-sa'îdî e icazetnamelerde şeyh salim, şeyh ömer el-bağdâdî, şeyh ali el-vefâi ve şeyh ali'nin ismi geçmektedir. aldığı dersler ve hocaları dikkate alındığında bu döneminin tasavvufi bir çevrede geçtiği görülmektedir. bayezîd medresesinde kimliği tarafımızca meçhul olan bir veliden hikmet, ahbar, tasavvuf ve fen dersleri aldığı rivayet edilmektedir.
mahmut paşa medresesinde ise birçok hocadan ders almış olmasına rağmen sadece üç tanesinin ismi bilinmektedir. onlar;
1. şehrî hafız muhammed emir el-istanbulî:16 devrin meşhur âlimlerinden olan şehr-i hafız, tarikat cihetiyle gümüşhanevî'ye intisap etmekle birlikte talebesinin eserlerine takrizler yazdığı da bilinmektedir.17
2. abdurrahman el-harpûtî el-kürdî (1169/1756): devrin önemli ilim adamlarından olup, ilgınlı hüseyin efendi ve muhammed sâdık erzincânî'den dersler almıştır.18
gümüşhanevî'nin hocalarına dikkat edildiğinde sufî meşrepli âlim kimselerden oluştuğu dikkat çekmektedir.19

osuruk tekkesinin önemli sayıda öğrenci yetiştirdiği verdiği icazetnamelerden anlaşılmaktadır: hadis ve fıkıhta 30; tasavvuf ve ahlakta 15, tefsirden 8; muhtelif eserlerden 11 kişiye icazetname vermiştir. ayrıca isimleri bir icazetname hacmine sığmayacak kadar fazla müellifin eserlerini tetkik ve mütalaa etmiştir.20 gümüşhanevî'nin aynı zamanda bağlı bulunduğu tarikatı dolayısıyla toplamda 116 tane halifesi olduğu, bunların 111 tanesinin türk, 5 tanesinin ise arap olduğu rivayet edilmektedir.